Prijem u Ujedinjene nacije i problem sa imenom države 1993.

Uvod

Proces raspada Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ) krajem XX veka pokrenuo je čitavu lavinu geopolitičkih i diplomatskih potresa na Balkanskom poluostrvu, menjajući trajno političku mapu Jugoistočne Evrope. Dok su se pojedine federalne jedinice suočile sa razornim ratnim razaranjima i krvavim etničkim sukobima, Socijalistička Republika Makedonija je uspela da ostvari svoju nezavisnost mirnim putem. Na referendumu održanom 8. septembra 1991. godine, građani su se plebiscitarno izjasnili za suverenu i samostalnu državu. Međutim, iako je izbegla neposredne ratne sukobe na svojoj teritoriji, mlada republika se suočila sa jedinstvenim, dotad nezabeleženim diplomatskim izazovom u modernoj istoriji međunarodnih odnosa. Prijem države u Ujedinjene nacije (UN) 1993. godine postao je centralno poprište ogorčenog spora sa susednom Grčkom oko prava na upotrebu sopstvenog ustavnog imena "Republika Makedonija".

Ovaj spor, koji je pretio da preraste u trajnu bezbednosnu pretnju na južnom Balkanu, rezultirao je presedanom u međunarodnom javnom pravu. Država je primljena u članstvo svetske organizacije ne pod svojim ustavnim imenom, već pod privremenom referencom "Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija" (engl. The former Yugoslav Republic of Macedonia - FYROM). Prema članu 4 Povelje UN, uslovi za prijem nove članice su striktno definisani i odnose se na to da je reč o miroljubivoj državi koja prihvata i sposobna je da ispunjava obaveze iz Povelje. Nametanje dodatnih uslova, poput rešavanja spora oko imena sa susednom državom i uskraćivanje prava na isticanje sopstvene zastave, stvorilo je pravni i politički presedan. Ova naučna studija analizira uzroke, tok i dalekosežne posledice ovog procesa, fokusirajući se na kompleksnu geopolitičku dinamiku, ustavno-pravne dileme i unutrašnju političku scenu mlade makedonske države.

Istorijski kontekst i geopolitičke prilike

Koreni sukoba koji je eskalirao 1993. godine leže duboko u istorijskim procesima s kraja XIX i početka XX veka, kada je geografski prostor Makedonije postao predmet intenzivnog rivalstva između susednih balkanskih država. Nakon Balkanskih ratova i potpisivanja Bukureškog mirovnog ugovora 1913. godine, ova istorijsko-geografska regija podeljena je između Grčke (Egejska Makedonija), Srbije (Vardarska Makedonija) i Bugarske (Pirinska Makedonija). Priznavanje makedonske nacije i uspostavljanje federalne jedinice u okviru Titove Jugoslavije 1944. godine stvorilo je stabilan okvir za razvoj makedonskog nacionalnog i kulturnog identiteta, ali je u Grčkoj ovaj čin posmatran sa dubokim podozrenjem. Atina je u tome videla manifestaciju jugoslovenskog ekspanzionizma usmerenog ka izlasku na Egejsko more i luku Solun, kao i dugoročnu pretnju grčkom suverenitetu nad njenim severnim provincijama.

Kada je u novembru 1991. godine usvojen novi Ustav Republike Makedonije, Grčka je odmah pokrenula diplomatsku ofanzivu. Grčki stav bio je monolitno čvrst: ime Makedonija i simboli poput šesnaestokrake zvezde (Sunca) iz Vergine predstavljaju ekskluzivni deo helenske istorije i kulturnog nasleđa. Državni vrh u Atini je tvrdio da novonastala država, u kojoj većinu čine slovenski narod i albanska manjina, nema nikakvo istorijsko pravo na to ime, te da njegovo korišćenje implicira teritorijalne pretenzije i podstiče iredentizam. U Solunu i Atini su tokom 1992. godine organizovani masovni nacionalni protesti na kojima je učestvovalo više od milion ljudi, šaljući jasnu poruku grčkoj vladi da je bilo kakav kompromis sa Skopljem politički neprihvatljiv.

U međuvremenu, Evropska zajednica (EZ) pokušala je da posreduje u rešavanju krize formiranjem Arbitražne komisije u okviru Mirovne konferencije o Jugoslaviji, poznatije kao Badinterova komisija. U svom Mišljenju br. 6 iz januara 1992. godine, komisija je nedvosmisleno zaključila da Republika Makedonija ispunjava sve neophodne uslove za međunarodno priznanje i da upotreba imena "Makedonija" ne implicira nikakve teritorijalne pretenzije prema bilo kojoj drugoj državi. Uprkos pravnom zaključku, evropska solidarnost sa Grčkom, koja je bila punopravna članica EZ, prevagnula je nad pravnim argumentima. Na samitu u Lisabonu u junu 1992. godine, Evropska zajednica je usvojila deklaraciju kojom je izrazila spremnost da prizna državu samo pod uslovom da u njenom imenu ne bude sadržana reč "Makedonija". Ova pat-pozicija primorala je makedonsko rukovodstvo da diplomatski spas potraži na globalnom planu - direktnim obraćanjem Ujedinjenim nacijama.

Složenost situacije i dramatične pritiske pod kojima se nalazio makedonski državni vrh najbolje oslikavaju reči prvog predsednika nezavisne države, Kire Gligorova, zabeležene u njegovim memoarima:

"Pritisci su bili nepodnošljivi. Sa jedne strane, imali smo pretnju od potpunog ekonomskog kolapsa i potencijalnog vojnog napada sa severa, gde je još uvek vrebala bivša JNA. Sa druge strane, evropski partneri su nam nudili priznanje pod uslovom da se odreknemo sopstvenog imena i identiteta. Rekao sam lordu Karingtonu da narod koji zaboravi svoje ime gubi tlo pod nogama, i da ja nemam mandat da potpišem brisanje sopstvenog naroda iz istorije."[^1]

Tok događaja i ključni akteri

Makedonska vlada je zvaničan zahtev za prijem u članstvo UN podnela 7. januara 1993. godine pod svojim ustavnim imenom "Republika Makedonija". Ovaj korak je odmah izazvao oštru reakciju Atine. Grčka vlada, na čelu sa premijerom Konstantinosom Micotakisom, pokrenula je intenzivnu diplomatsku ofanzivu u Savetu bezbednosti UN, tvrdeći da bi prijem pod tim imenom ugrozio stabilnost i mir na južnom Balkanu.

U pregovarački proces, pod pokroviteljstvom generalnog sekretara UN Butrosa Butrosa-Galija, uključeni su specijalni izaslanici Sajrus Vens (bivši državni sekretar SAD) i lord Dejvid Oven (predstavnik Evropske zajednice). Tokom tromesečnih intenzivnih i iscrpljujućih pregovora u Njujorku, iskristalisala se ideja o kompromisnom, privremenom rešenju koje bi omogućilo državi da uđe u UN, dok bi se konačni sporazum o imenu postigao kroz direktne pregovore pod okriljem svetske organizacije.

Diplomatski napori rezultirali su usvajanjem Rezolucije 817 Saveta bezbednosti UN 7. aprila 1993. godine. U ovoj rezoluciji je konstatovano da podnosilac zahteva ispunjava kriterijume za članstvo propisane Poveljom, ali da postoji spor oko njegovog imena koji stvara napetosti u regionu. Savet bezbednosti je preporučio Generalnoj skupštini da državu primi u članstvo pod privremenom referencom "Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija" (BJR Makedonija), koja će se koristiti za sve svrhe unutar Ujedinjenih nacija.

Sledećeg dana, 8. aprila 1993. godine, Generalna skupština UN je aklamacijom usvojila Rezoluciju 47/225, čime je država zvanično postala 181. članica UN. Prijem je pratio niz presedana: državna zastava sa šesnaestokrakim Suncem iz Vergine nije mogla biti podignuta ispred zgrade UN u Njujorku, već je jarbol ostao prazan sve dok se 1995. godine nije rešio problem sa državnim simbolima potpisivanjem Privremenog sporazuma.

U nastavku je prikazana detaljna hronologija ključnih diplomatskih događaja i faza u periodu od proglašenja nezavisnosti do prijema u UN:

Glavni akteri sa makedonske strane u ovom procesu bili su predsednik Kiro Gligorov, premijer Branko Crvenkovski i ministar spoljnih poslova Denko Maleski. Njihova strategija se zasnivala na premisi da je ulazak u UN pod bilo kojim imenom bolji od izolacije van međunarodnog sistema, jer članstvo donosi garantovanje teritorijalnog integriteta od strane svetske organizacije, što je bilo od presudne važnosti u trenutku kada su u neposrednom susedstvu besneli ratovi.

Društveno-ekonomski i kulturni aspekti

Unutrašnje-političke i društvene posledice odluke o prijemu u UN pod privremenim imenom bile su duboke i traumatične za makedonsko društvo. Opozicija, predvođena nacionalno orijentisanom partijom VMRO-DPMNE, optužila je vladajuću koaliciju Socijaldemokratskog saveza (SDSM) za nacionalnu izdaju i odricanje od istorijskog imena i identiteta. Na ulicama Skoplja i drugih gradova organizovani su masovni protesti. Građani su osećali duboko poniženje jer je njihova zemlja bila jedina na svetu koja nije mogla da se predstavi pod svojim stvarnim imenom na međunarodnoj sceni.

Ovaj spor je direktno uticao i na kulturni identitet. Isticanje simbola Sunca iz Vergine (zvezde sa 16 krakova pronađene na grobnici Filipa II Makedonskog u grčkoj Vergini) na prvoj zastavi nezavisne države iz 1992. godine postalo je tačka ekstremnog trvenja. Za Grke, to je bila krađa njihove antičke istorije; za Makedonce, simbol kontinuiteta i ponosa. Pritisak je bio toliko snažan da je država u septembru 1995. godine, u okviru Privremenog sporazuma, morala da promeni zastavu u današnju osmokraku verziju i da izmeni delove Ustava kako bi eksplicitno potvrdila da nema teritorijalne pretenzije prema susedima.²

Na ekonomskom planu, nemogućnost brzog rešavanja spora i grčko nezadovoljstvo kompromisom iz aprila 1993. doveli su do uvođenja jednostranog grčkog trgovinskog embarga u februaru 1994. godine. Grčka je zatvorila svoju granicu i luku Solun, koja je bila vitalna žila kucavica za makedonsku privredu. S obzirom na to da su severne granice države bile praktično zatvorene zbog sankcija UN uvedenih prema Saveznoj Republici Jugoslaviji (Srbiji i Crnoj Gori) usled rata u Bosni, zemlja se našla u potpunoj ekonomskoj blokadi.

Ekonomski gubici tokom osamnaestomesečnog embarga procenjeni su na preko 1,5 milijardi američkih dolara. Industrijska proizvodnja je pretrpela katastrofalan pad, inflacija je divljala, a nezaposlenost je dostigla kritične procente. Ovaj period je ostavio dugoročne ožiljke na privrednu strukturu zemlje, ubrzavajući procese bolne i često korumpirane privatizacije bivšeg državnog kapitala, što je dovelo do siromašenja širokih slojeva stanovništva.

Istorijsko nasleđe i savremena svedočanstva

Prijem u UN pod privremenom referencom 1993. godine nije bio kraj, već tek početak dugotrajnog procesa koji će dominirati makedonskom spoljnom i unutrašnjom politikom narednih 25 godina. Referenca "Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija" postala je uobičajeni naziv u svim međunarodnim organizacijama, uključujući NATO, Evropsku uniju, Međunarodni olimpijski komitet i Evroviziju. Iako je tokom godina preko 130 država sveta (uključujući SAD, Rusiju i Kinu) priznalo zemlju pod njenim ustavnim imenom u bilateralnoj komunikaciji, Atina je uspešno koristila princip konsenzusa u NATO i EU da blokira integracije Skoplja.

Ključna tačka ove blokade dogodila se na Samitu NATO u Bukureštu 2008. godine, kada je Grčka uložila veto na prijem Makedonije u Alijansu, uprkos tome što je zemlja ispunila sve tehničke kriterijume i što je Međunarodni sud pravde u Hagu 2011. godine presudio da je Grčka time prekršila Privremeni sporazum iz 1995. godine.³

Ovaj višedecenijski spor konačno je rešen 17. juna 2018. godine potpisivanjem istorijskog Prespanskog sporazuma na obali Prespanskog jezera od strane ministara spoljnih poslova Nikole Dimitrova i Nikosa Kocijasa, u prisustvu premijera Zorana Zaeva i Aleksisa Ciprasa. Sporazum je predvideo promenu ustavnog imena države u "Republika Severna Makedonija", uz priznavanje makedonskog jezika i makedonskog identiteta (državljanstvo: makedonsko/građanin Republike Severne Makedonije). Sporazum je stupio na snagu u februaru 2019. godine, čime je stavljena tačka na jedan od najneobičnijih i najkompleksnijih sporova u modernoj političkoj istoriji.

Danas, sa istorijske distance, događaji iz 1993. godine posmatraju se kroz prizmu realpolitike. Dok kritičari i dalje smatraju da je pristanak na privremeno ime bio istorijska greška koja je obezvredila državni suverenitet na samom početku, većina savremenih istoričara i politikologa slaže se da je to bio iznuđen, ali vizionarski potez Kire Gligorova. U uslovima kada je Balkan bio zahvaćen plamenom rata, ulazak pod krov Ujedinjenih nacija, pa makar i pod privremenim imenom, obezbedio je međunarodno priznanje granica i sprečio vojni scenario koji je mogao uništiti mladu državu. Taj diplomatski manevar kupio je preko potrebni mir i postavio temelje za očuvanje makedonske državnosti u najtrusnijem periodu savremene istorije Balkana.